TEMA 2

 

O ALFABETO OU ABECEDARIO GALEGO:

 

         O alfabeto ou abecedario é o conxunto de letras con que se representan os sons dunha lingua.

            Son vinte e tres letras das que consta o noso alfabeto e seis dígrafos. Dígrafo: é o conxunto de dous grafemas ou dúas letras que veremos a continuación:

 

                LETRA                                                NOME

a                                                              a

b                                                              be

c                                                              ce

d                                                              de

e                                                              e

f                                                               efe

g                                                              gue

h                                                              hache

i                                                               i

l                                                               ele

m                                                             eme

n                                                              ene

ñ                                                              eñe

o                                                              o

p                                                              pe

q                                                              que

r                                                               erre

s                                                              ese

t                                                               te

u                                                              u

v                                                              uve

x                                                              xe

z                                                              zeta

 

DÍGRAFO                                                NOME

ch                                                    ce hache

gu                                                   gue u

ll                                                      ele dobre

nh                                                   ene hache

qu                                                   que u

rr                                                     erre dobre

 

 

 

 

 

 

         Hai que ter presente:

 

1.      Que os dígrafos galegos non se poden separar a final da liña; polo tanto é incorrecto cortar así a palabra: baral-la, un-ha, gu-iso.

2.      Os dígrafos, que son seis, formados por dous grupos de letras: ch, ll,... como vimos antes, representan un único son e non forman parte do alfabeto, son como se fosen un B, ou un H.  Nos dicionarios están á fronte da súa propia letra agás o “que”.

3.      O nome galego das letras é do xénero masculino: así debe dicirse: o a, o b, o t, etc.

4.      O nome da letra “q” pasa a ser “que”, forma parte do alfabeto e atópase á fronte da súa propia letra.

5.      Volvendo sobre os dígrafos citados antes: representan un único son e funcionan, na escrita, como unidade. Polo tanto, na división silábica e na partición de palabras en final de liña, os dígrafos non se poden separar. A partición ten que ser: ningu-nha, e non ningun-ha.

6.      A inicial maiúscula dos dígrafos só se escribe con “maiúscula” o primeiro elemento: Quiroga (Qu), Lleida (Ll).

 

         Ditongo:  son dúas vogais nunha sílaba. Atención: para que se considere ditongo, a unión ten que ser de vogal fechada (i, u) con vogal media (e, o) ou aberta (a) ou de dúas vogais fechadas distintas (iu), (ui).

         Cando dúas vogais gráficas aparecen xuntas segundo o dito anteriormente, temos un ditongo: cien-cia, cam-bio, fre-cuen-te. Non hai ditongo con “h” intercalada: prohibo.

         Cando dúas vogais pertencen a sílabas distintas temos un hiato que na maioría dos casos se destrúe con til na vogal feble ou fechada: ru-í-do, cons-ti-tu-í-do, mo-e-da,   ma-o-ís-mo, po-sú-e, ra-í-ña.

         Non explicamos polo miúdo o anterior, ditongos, tritongos e hiatos, por prestarse a ben de dúbidas entre o ditongo e o hiato. Se o acento, case sempre gráfico, recae sobre a segunda vogal, debemos pronuncialo como hiato: xu-íz, lin-gü-ís-tica.

         Os tritongos son a reunión de tres vogais pronunciadas nunha mesma sílaba. Están formados por unha vogal aberta (a,e,o) e aparecen entre dúas semivogais (i,u). Son pouco comúns en galego: oficiais, cambiei.

         Estas normas e explicacións cheas de apartados e excepcións son especialmente problemáticas, ás veces poden artillarse como ditongos ou hiatos e son os que regulan a división da palabra a final de liña. E deixámolo así, volveremos cando falemos do acento en xeral.

 

CONVÉN  LEMBRAR:

 

       Acento gráfico e til: é o signo que se coloca sobre unha vogal para marcar o acento de intensidade.

        

Regras xerais de acentuación:

 

         En galego só se usa un tipo de acento gráfico ( ´ ), que se coloca sobre unha vogal.

 

         Palabras agudas son agudas nas que habendo máis dunha sílaba, o acento recae na última delas. Acentúanse cando rematan en vogal  (dominó, tabú); vogal+ n= (ninguén, xabón);  en vogal + s = (mazás, dominós);  en vogal + ns = (algúns, xabóns)

         Non se acentúan graficamente (´):

·        Se son monosílabos: can, pa, xa, din, man. Só no caso do acento diacrítico.

·        Se acaban en ditongo decrecente, seguido ou non de “n” ou “s”: partiu, amei, amou, ademais, controis, papeis, fieis, españois.

·        Se rematan noutra consoante que non sexa “n” ou “s”: nariz, animal, ferir.

 

         Palabras graves levan acento ortográfico cando rematan en consoante distinta de “n” ou “s”. Tamén cando rematan no grupo culto “-ps”: álbum, carácter, bíceps. E para separar ou para facer un hiato: aínda, baúl, raíz, xuízo, móbil, difícil, dúplex.

         Palabras esdrúxulas levan sempre acento gráfico na antepenúltima sílaba: metrópole, teléfono, mármore, mágoa, público.

         Acento diacrítico para distinguir dúas palabras que teñen a mesma forma na escrita: dá (do verbo dar) / da (de+a), ós (a+o) / os (artigo),  póla (rama) / pola (galiña e por+a), pe e pé; vén e ven; pór e por

         Acentuación de estranxeirismos e latinismos  seguen as regras de acentuación indicadas: obús, iglú, accésit, béisbol, quórum, superávit, réquiem, álbum, déficit, hábitat, ínterim, currículo, hóckey, whisky, párkinson, télex.

 

MOI  IMPORTANTE:

 

-  Os adverbios rematados en –mente NON levan nunca acento gráfico: rapidamente, politicamente, economicamente.

 

- Os pronomes interrogativos e exclamativos NON levan acento gráfico, (cal, cando, como, onde, quen, por que) cando van entre signos de interrogación ou de admiración. Exemplo: Que calor!;  De onde vés?;  Que me contas?;  Como chove!.

 

- Aquí temos doutros idiomas e cómo se escriben: chalé, carné, coñac, anorak, relax, autostop, ballet, ídem, ítem, vermú, autobús, dóping, autocar, tráiler. Pódese manter tamén a grafía propia da lingua de que proceden.

 

- En cambio: cambiou, abreviei.

 

- Fixémonos:  mísil, fútbol, réptil, parasito, téxtil.