TEMA 35 (e Derradeira)


OS DISTINTOS FALARES QUE HAI EN GALICIA.
Temos comentado, nunha lección anterior, que hai moita xente que pensa que só se fala bo galego na súa aldea, vila ou bisbarra. E non é así, “tampouco son unha babel” estes distintos falares moi respectuosos e admitidos todos. Nin se deben considerar, nin moito menos, como un sinal de incultura, por exemplo: o uso da “GHEADA” e do “SESEO” con que fala moita xente. Na fala están correctamente usados e admitidos estes usos o que non debe ser motivo de burlas ou chufas, como aquilo “Soy de Lujo y no lo niejo”.

Na escrita debe evitarse a “GHEADA” e o “SESEO” pois considérase incorrecto. A fala dos canarios e andaluces, co seu “seseo”, tampouco se considera incorrecta, pero na escrita si estaría mal.

É normal que o galego teña falares distintos e sufrise todos estes cambios que imos ver, a través de todas as vicisitudes polas que pasou ó longo da historia —desde o rei Fernando III de Castela, o primeiro que oficializa o castelán, á instauración dos Trastámara a finais do século XIV, que trae a nobreza foránea co seu propio cortexo ou comitiva e mailo seu idioma, os séculos escuros, a derrota de Juana la Beltraneja por Isabel la Católica ... a Guerra Civil española ..., épocas nas que só se vai, a maioría das veces, transmitindo oralmente, por estar prohibido—.

É evidente que hai características fonéticas, morfolóxicas e léxicas, as variantes do galego, dunhas zonas e doutras.

O Instituto da Lingua Galega, da Universidade de Santiago, recolleu nun importante Atlas Lingüístico Galego o meritorio traballo dos distintos falares de Galicia. E así un destes lingüistas, Francisco F. Rei, divide segundo esta variante a Galicia en tres grandes bloques lingüísticos.
BLOQUE OCCIDENTAL, BLOQUE CENTRAL e BLOQUE ORIENTAL, e dentro de cada bloque varias áreas lingüísticas, marcadas polos máis importantes fenómenos lingüísticos que non son comúns en toda Galicia.


A) VEXAMOS ESTAS VARIANTES LINGÜÍSTICAS

1- GHEADA: Consiste na pronuncia do “G” (gue) como un “H” aspirado. O seu son é semellante a aspiración do “h” inglés en palabras: ghato (hato), lughar (luhar), cheghamos (chehamos), logho (loho), amigho (amiho).

Como dixemos arriba, non se debe considerar como sinal de incultura o falarmos así. Na escrita non se representa, sería incorrecto, como vimos tamén.
Hai outras zonas nas que din (dominco ou dominho) coma na zona fisterrá.

Cómpre ter presente que a “GHEADA” non existe en portugués é unha característica propia do galego. Non ten tampouco influencia do castelán nin é por ir contra este. Este fenómeno dáse principalmente en todas as provincias da Coruña, Pontevedra, a metade sur occidental de Ourense e a parte occidental de Lugo.


2- SESEO: Chámase “SESEO” o cambio do son “S” polo suave “Z”. Así “sapato” no canto de zapato, “sine” en vez de cine e “serto” por certo. O SESEO tamén é correcto na fala, a ninguén lle ten que parecer “feo” nin inculto; é un “seseo” tan lexítimo como o dos canarios, andaluces ou latinoamericanos, como dixemos antes. Así narís, rapás, Mondarís, a este “seseo” final chámase “SESEO” IMPLOSIVO e dáse principalmente en certas zonas das provincias da Coruña e Pontevedra. E o “SESEO” EXPLOSIVO ou total cando vai ó principio ou no medio: sapato, sinco, situasión.

Serve tamén de orientación para observar os distintos falares:

3- AS PALABRAS REMATADAS EN -N.
Vexamos a denominación IRMÁN e IRMÁ que foi a que quedou admitida como normativizada, e que se dá máis no Bloque Occidental oeste da provincia da Coruña e Pontevedra. Así temos que o IRMAO a IRMÁ o din na zona do Bloque Central, Lugo e Ourense e na parte oriental das provincias da Coruña e Pontevedra.
Noutras zonas, empregan indistintamente “irmá” para o masculino ou feminino: “o meu irmá”, “a miña irmá”.

Outra característica diferenciadora dos Bloques e áreas lingüísticas, é a formación do plural das palabras rematadas en -N.
Así no Bloque Occidental (oeste das provincias da Coruña e Pontevedra e sureste de Ourense) dise: camións, cans, ladróns, etc. que é o plural normativizado. As outras variantes admitidas e correctas na fala oral: camiós, cas, ladrós, do galego do Bloque Central, e temos no Bloque oriental: camiois, cais, ladrois.

4- Outra diferenza é o uso do CHE no canto de TE e viceversa. No occidente da Coruña usamos CHE indistintamente, cando só se debe usar se é O. Indirecto ou Dativo, así: Tróuxenche un regalo. En cambio, “chameite”: O. Directo ou Acusativo. Na área do Baixo Miño, pola Guarda, na fronteira con Zamora e no este de Ourense, emprégase SEMPRE o TE no canto de CHE.

5- Outra particularidade é a forma TI, pronome persoal de suxeito da 2ª persoa, no canto de TU. A normativa inclínase por TI.

6- O ditongo -OI- é a forma normativa en palabras como MOITO, NOITE, COIRO, TROITA aínda que existen as formas: muito, nuite, cuiro, truita.
s
E outras variantes que pola brevidade non podemos dar aquí.

CONVÉN LEMBRAR: Despois do que levamos dito a lingua galega conserva UNHA GRANDE UNIDADE, un de Tui enténdese cun de Viveiro, e un de Fisterra cun dos Ancares. Non existen dialectos do galego, senón características distintas e desigualmente repartidas que caracterizan unhas falas locais fronte ás outras. E non esquezamos: Todas as falas galegas son igualmente válidas, aceptables e correctas, pero o que non podemos facer é que na escrita escribamos coma nos pete