Cando escoitamos a unha persoa, decatámonos pola súa fala a qué bisbarra pertence segundo empregue ou non as formas TE ou CHE do pronome persoal. Temos zonas en Galicia nas que non distinguen entre o TE ou CHE. Noutra lección falaremos da súa colocación.

            Estas dúas formas non se consideran correctas cando as dicimos impropiamente, é dicir, o CHE polo TE ou viceversa. Hai zonas, coma o Occidente de Galicia, que SEMPRE usamos CHE no canto de TE. Isto chámase cheísmo. Noutras zonas, coma a ourensá, por exemplo, empregan máis o TE no canto do CHE, isto é o teísmo.

            Como dixemos que evitariamos normas gramaticais por aquilo de galego práctico, só lembraremos que é correcto o uso do TE cando é obxecto ou complemento directo e do CHE cando é obxecto ou complemento indirecto. Ou cando o CHE equivale a LLE, ou TE pode equivaler ó pronome O.

            Aquí tendes dez oracións nas que está correctamente empregado: Fíxese na súa colocación.

1- Busqueite hoxe pola mañá            .                       6- Regaleiche unha bicicleta.

2- Tróuxenche estes libros.                              7- Eles apréciante moito.

3- Hai tempo que non te vexo.                8- Contáronche un conto.

4- Fixéronche un bo favor.                             9- Avisáronte tarde.

5- Quen te avisou?                                  10- Trouxéronche o leite para o almorzo.

EXERCICIOS

1-      che, che. 2- te, che. 3- te, te, te.  4- te, te, che.  5- che, te, che.

1-      Escribo ..... esta carta para contar ... o que lle pasou ós nosos amigos.

2-      O presidente da Xunta recibiu .... pola tarde e dixo .... que non houbo crise.

3-      Vin ... no cine cando .... botaron fóra. Iso afectou .... moito.

4-      Cando .... viron os meus amigos non .... coñecían; déron .... unha ledicia.

5-       Dixen ... que .... curará pronto; o médico sempre .... receitaba boas medicinas.

ERROS MÁIS COMÚNS:

            Cómpre ter presente que en xullo de 2004 a Real Academia Galega aprobou unha serie de modificacións nas Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego con respecto ó aprobado nos anos anteriores, a primeira do ano 1982. Esperamos que sexan as derradeiras, non as últimas. Así debemos dicir:

            -   GRAZAS, é a forma correcta, tanto como substantivo e como interxección.

            - GALIZA, considérase tamén unha forma lexitimamente galega, moi documentada na época medieval e recuperada no galego actual, como GALICIA, as dúas formas son igualmente correctas.

NOVOS CAMBIOS NAS ÚLTIMAS NORMAS:

a)      Elimínanse os demostrativos neutros esto, eso e aquelo só son correctas as únicas formas: isto, iso e aquilo. Antes admitíanse esto ou isto, aquelo ou aquilo.

b)      Admítese o pronome relativo posesivo cuxo co seu feminino e plurais, así: cuxo, cuxa, cuxos, cuxas.

NOVIDADES:

a)      Cómpre ter moi presente tamén estas modificacións que aínda non as teñen moitos dicionarios:

·        O substantivo “vocal” pasa a vogal en todas as súas acepcións. Vexamos: as letras vogais, a vogal a, e, etc; o vogal, membro dunha corporación, tribunal, consello: primeiro vogal, vogal de cultura. Pero en cambio segundo se derive de vogal ou vocal, pode ser vocálico, vocalismo, vocalista, vocalizar, vocalización.

·        Moi a ter presente: “estudio e estudiar” pasan a estudo e estudar, estudoso, estudante, estudantil, estudadamente. Así que non nos equivoquemos.

·        Engádese tamén liberdade con lealdade. E as seguintes palabras: chapeu, romeu, xubileu, bacallau e pau. Admítense: ímpeto, tribo. Igualmente son válidas ouvir e oír.

b)      En canto á interrogación (?) e a admiración (!):  o emprego dos signos de interrogación e admiración é obrigatorio ó final do enunciado, e só se recomenda ó seu principio para evitar ambigüidade e facer máis doada a lectura.

LEMBREMOS:

      Un erro moi corrente en Galicia é usar o verbo “facer” cando hai referencia a tempo no cato de “haber”. Vexamos exemplos:

Hai anos que non te vexo.

Fai o que che mandan.

Hai moitos séculos que se descubriu América.

Hai un minuto que estivo aquí.

Fai todo o que quería.

É FÁCIL APRENDER:

      As seguintes palabras teñen o “n” en castelán que o perden ó pasaren ó galego así temos:

A orde, o exame, ditame, crime, velame, abdome, réxime, vexame, xerme, lique, pole, en cambio non se admite xoven, debe dicirse mozo, novo: Viño novo; Os mozos buscan traballo. Pero é “dolmen”, que é un bretonismo.