Ferrol cara ó Patrimonio da Humanidade

Felipe Senén

Máis alá de Compostela, declarada Patrimonio da Humanidade no ano 1985, Lugo deu un exemplo de cidadanía, cando no 1990 retomou a idea de propoñer ás murallas romanas que circundan a súa cidade no listado de Patrimonio da Humanidade. Entón, teimudamente, contra vento e marea, os lucenses chamaron e franquearon todas as portas ata conseguir o título. Inscripción que debera significar máis á hora da vixiancia e salvagarda de patrimonio tan singular. Tamén, dende entón e como pasa sempre no reino das tribus, estas aprenderon: argalláronse novas propostas. E compre saber -e sabelo ben- o cando, o como, o onde, tamén o con quen se fai esto... pra así acadar mellores resultados. A Torre de Hércules, a Ribeira Sacra, os Ancares e o camiño de Santiago da beiramar son outras propostas... Hai outra que colle mellor carreira, debido ó pulo dado polas autoridades e ó movimento sociocultural da cidade que está detrás, é a do "Ferrol da Ilustración" (emporio militar dos Castelos da ría e o Arsenal). Merecería maís aínda esa cidade, feita con compás e cartabón para o océano.

O Ferrol é un todo harmónico, onde cada tempo se someteu disciplinadamente a normas. Mesmo seus persoeiros, pese a ser únicos e diferentes, teñen un aquelo de meticulosa racionalidade: Concepción Arenal, Hildegart, Bello Piñeiro, Sotomayor, os Franco, Francisco Iglesias Brage, Carballo Calero, Torrente Ballester... organizaríanse moitos museos con tanta reliquia e tanta Historia... E os museos, si se saben facer, son recursos culturais e turísticos, fundamentais para a educación e para a economía. Non hai máis que saber mirar para outras partes onde xa se teñen andado camiños que por aquí aínda quedan por andar. Pese a todo, temos sido testemuña de como terceiras xeracións, non podendo soster os legados dos avós, fóronse desfacendo de obxectos, documentos, as pegadas dunha singular historia e o esquelete de pétreas estructuras.

Por algo nos mesmos dias ilustración, lord Pitt dixo aquelo de que "si o Ferrol fose Inglés rodeariao con murallas de prata". O Ferrol acolle na súa estructura urbana toda unha antoloxía das inquedanzas Ilustración. Baseado na ordenación de tres barrios que converxen co Arsenal que lle deu vida: o barrio orixe, o "Ferrol Vello", a Magdalena e o Esteiro.

A estratéxica ría e paraíso ábrese ó Golfo Artabro, entre a Bailadora da Punta Coitelada e o Cabo Prioriño, para furar, estreita entre a sobriedade militar dos castelos da Palma e de San Felipe, tamén de tristeiras lembranzas... as aldeiñas mariñeiras con casas de fachada caleada e carpinterías de cor, balconadas que miran a hortas e a augas tranquilas. Estructuras tradicionais polas que compre velar... Mugardos nunha banda, na outra a Gándara, sen perder de vista ese Arsenal, ilustrado, sobrio, neoclásico, en paralelo a unha cidade que busca a harmonia, a proporción do ansiado "número aureo", onde os mellores inxeñeiros e científicos da Armada participaron: o porto, diques secos, cuarteis, tinglados, templos...Obra sempre inacabada, na que os primeiros planos do Arsenal son do ano 1732 e débense a Francisco Montaygut, seguidos no 1747 por Cosme Álvarez e Joseph Petit de La Croix. O proxecto amplíase a partir do 1751 e serán Francisco Lovet e Julián Sanchez Bort os que lle den unha particular impronta a todo o corpo urbano, sumando as supervisións por parte do centífico Jorge Juán.Tampouco falta á cita ferrolán o ilustrado Eustaquio Giannini a quen lle encargaron a planimetría de vixías na costa e a reconstrucción da Torre de Hércules.

A cidadde non somentes quedou nun corpo, senón que se lle deu un espíritu, musical, numérico, pitagórico... o que evoluiu e aínda se pode descubrir sobre a súa mesma pel. Etanto que se deixou perder. O Museo Naval do Ferrol é exemplar principio, merecente de todo tipo de antencións dentro da nova museoloxía. E como este os arquivos do acontecer, con documentos, planimetría, fotografías... bibliotecas. Houbo e hai historiadores sensibles, rigurosos e comproemtidos, Juan Antonio García Villasante ou o catedrático de Historia da Arte Alfredo Vigo Trasancos, entre moitos outros que se téñen adentrado neste mundo para dalo a coñecer e revalorizalo.

Déronse pasos firme e seguros sabendo cara onde se vai. E sendo o Ferrol como é conseguirá o inscribirse entre as cidades Patrimonio da Humanidade, pese ós traspés do camiño, de reducir a delaración a espazos pechados como os castelos e o Arsenal, cando a cidade é un todo mirando a esa previlexiada e defendida ría, que implica igualmente ó concello de Mugardos; pese tamén a ese cancro evolutivo, imposto e que medra sobre o seu porto. Referímonos á alarmante planta gasificadora de Reganosa, que, non respetou a paisaxe, nen a arqueoloxía, nen a historia, nen outras alternativas

As forzas vivas, as agrupacións culturais, o goberno da cidade, moi especialmente Defensa, as fundacións, as entidades económicas e os mesmos cidadáns están empeñados e toman como súa unha proposta conservadora e innovadora. Comprométese a Xunta, o Ministerio de Cultura, o Icomos, dase a data do 2010. Namentres agardan moitas outras propostas, as que conlevan estudos, esforzos en rehabilitación, ilusións, creatividade, claridade expositiva e sensibilizadora.... a fin de conseguir da Unesco o proposto ou unha nova desilusión. De todos xeitos a cidade non vive somentes de teorías e títulos. O Ferrol xa está afeito a todo e superou batallas peores.



Felipe Senén é museólogo

e técnico de Xestión Cultural