Diego Rodríguez, coordinador da escolma poética de Manuel Murguía: "Este fondo debe facernos reflexionar"

Manuel Murguía anunciou durante anos a publicación de Rimas populares de Galicia, unha escolma de romances que fora acumulando ao longo dos anos grazas a unha rede de colaboradores conformada por persoeiros tales coma Marcial Valladares ou Alejandra, a propia filla de Murguía con Rosalía de Castro. Porén, a pesares de telo intentado en varias ocasións, o texto nunca chegou ás mans dos lectores. É agora, tras máis de 150 anos, que a Real Academia Galega publica de forma inédita unha edición crítica das rimas baixo a coordinación de Diego Rodríguez, xefe de Patrimonio e Cultura e bibliotecario da Fundación Barrié. O título, que conforma o número 11 de 'Anexos BRAG', componse de preto de 200 composicións poéticas: tanto as atopadas nos papeis conservados de Murguía, coma outras pulidas por Lois Carré na década dos 50 do século pasado. Con motivo do 193 aniversario do que sería o primeiro presidente da RAG, a institución presenta este mércores, 4 de febreiro, ás 19.00 na Casa Museo Casares Quiroga As Rimas populares de Galicia de Manuel Murguía. Edición e estudo dos materiais conservados, con entrada de balde ata completar aforo.

O proxecto é unha edición dun libro de Murguía que se cría perdido para sempre. Como chegou aos nosos días?

O libro existe grazas a unha serie de copias, en parte da man do propio Murguía, en parte da man de Florencio Vaamonde; temos tamén a aportación de Rosalía de Castro, contido que identifiquei como de Pondal, Marcial Valladares... Toda esa xente axudou a Murguía, que non recompilou ningún dos poemas el mesmo, senón o que lle enviaron. Pero a colaboradora máis importante foi Alejandra Murguía, a súa filla, quen reproducía no papel exactamente o que tiña na cabeza, os versos que a xente lle transmitía durante as súas viaxes.

Permitíronse licenzas na tradución ao galego dos romances en castelán e en portugués?

Florencio Vaamonde, colaborador de Murguía, tivo un toque de rebeldía engadindo a ortografía portuguesa. Dixo: "Dado que non temos unha norma, imos collela do país irmán". De feito, este lusismo deu lugar a varios problemas de interpretación. Por exemplo, cando leo 'Jesucristo', con iota, non sei se é unha transformación de Vaamonde ou un castelanismo que o poema xa contiña.

Na obra de Murguía, o galego era simplemente usado para traducir ou o labor da lingua ía máis aló?

O que demostran estes manuscritos é que o galego estaba perfectamente asentado no romanceiro, e que tiña un poder de creatividade. Por poñer un exemplo: en A doncela guerreira, á protagonista mándanlle comer zamborca. Isto é unha adaptación galega, porque na versión portuguesa ordénanlle subirse a un alto, e na versión vasca hai outro tabú. Noutro dos romances hai unha muller confinada nunha torre á que lle dan de comer sardiñas saladas; isto só aparece no romance galego, porque a salazón das sardiñas era unha cuestión máis propia de aquí. Non hai unha versión prioritaria, pero si variacións que manteñen un parecido fonético e gardan un significado novo.

Cal foi o seu primeiro contacto coas Rimas de Murguía? Leva dende entón traballando no proxecto?

O primeiro contacto foi co Romance don Gaiferos, despois vin que había unhas notas relativas a Alejandra, e fun tirando do fío. Había, tamén, unha cousa absolutamente desconcertante, que era esa copia de Florencio Vaamonde, moitas contribucións non estaban asinadas... O que había era un caos absoluto. Funme metendo aos poucos, parecíame que era algo que había que facer. Calculo que levo uns cinco anos intensamente dedicados a publicar esta obra.

Como repercutirá a publicación este proxecto na cultura e memoria popular galegas?

Vou descansar en Murguía, síntome un transmisor do que el fixo. Coido que, a día de hoxe, este fondo debe facernos reflexionar. O que non coidemos, tratándose dunha cultura que non está lexitimada, vaise perder. Por iso debería ser un espello para decatarnos de que, se o queremos, debemos facer o posible para que non se perda.