Desterro e destempo

Mariano Gómez e a súa esposa María Gracia frecuentaban no Madrid republicano o círculo literario e intelectual dos irmáns Dieste, Eduardo e Rafael, inspiradores da revista P.A.N. (1935) con faladoiro no café Granja El Henar. No exilio bonaerense traballaron Rafael e Mariano na editorial Atlántida. Con estes datos básicos comprei hai uns anos na librería Couceiro de Santiago (República de El Salvador, 9) un libro da autoría de Mariano Gómez (Jornadas republicanas de Valencia (Historia de dos días, PHAC, Buenos Aires, 1942). Foi grande a miña sorpresa cando ao chegar á casa me atopei que o autor da obra era o expresidente do Tribunal Supremo de España durante a República e non gardaba relación directa co amigo dos Dieste. A miña sorpresa aumentou cando me encontrei cunha nota necrolóxica (A Nosa Terra, Buenos Aires, abril, 1951) que daba conta da súa traxectoria de compromiso co pobo e, outra sorpresa, era «afervoado amigo e admirador do máisimo guieiro, Castelao». O libro de don Mariano é un relato memorialístico do acontecido en Valencia os días 14 e 15 de abril de 1931, nos que se proclama en Valencia a República. Uns anos antes, tamén Josep Pla publica Madrid, el advenimiento de la República, (1933) na que as primeiras 35 páxinas están dedicadas hora a hora ao que acontece en Madrid os días 14 e 15 de abril de 1931. Se agora facemos o exercicio dunha lectura en paralelo de ambas obras teremos que Mariano Gómez dedica a obra, escrita no exilio en Buenos Aires, a un mozo anónimo, fillo do pobo, que gateando desde a rúa por unha montaña humana «me dio la banderita tricolor en Valencia y que al ponerla en nuestras manos besó el nuevo símbolo de la patria redimida». Cando nas páxinas 44-45 da súa publicación relata polo miúdo a entrega da devandita bandeira pregúntase «¿Habrán muerto en la guerra civil estos muchachos?». Pola súa parte Pla cando ás tres e media da tarde do 14 de abril sube unha bandeira lentamente polo mástil do Palacio de Comunicaciones de Madrid, esa bandeira significa «...que el poder ha caído en manos del Gobierno provisional». Da mesma maneira cualifica Madrid como cidade de pequenos comerciantes «muy vivarachos» cando se decata da rapidez da substitución dos símbolos monárquicos polos republicanos. De madrugada, segue a contar Pla, no balcón da fachado do Palacio Real alguén colgou unha bandeira republicana, atada a unha cana, feita á presa «con miserables andrajos de suburbio».

Todo evidencia a emoción que embarga o relato do eminente xurista fronte das notas reticentes e desconfiadas de Pla diante do protagonismo do pobo. Deseguida nos decatamos que o exilio non é soamente unha expulsión da terra e do lugar, un problema espacial; é tamén a expulsión dun tempo porque o exiliado é expulsado do tempo propio que lle corresponde. Foi a expulsión dun proxecto de convivencia, expulsión do seu espazo e do seu tempo, non se lles permitiu narrar a nación. O máis dramático é que o poder político que os priva do seu espazo e tempo, presenta o seu relato como ahistórico e irreversible cando non é máis que ideolóxico. Partindo destas intuicións conceptuais Jozef Wittlin (1896-1976), máximo representante do exilio intelectual polaco, acuñou o termo «destempo» que permite explicar como o exilio deriva nunha expulsión da temporalidade homoxénea que constrúe un Estado que é precisamente o que delimita os criterios de pertenza ao seu propio territorio. Desde esta perspectiva o propio Estado que decreta a expulsión do espazo e do tempo propios do exiliado, constrúe un discurso historiográfico que non permite a participación dos ausentes que o propio poder provocou. Con este falaz argumento —non está aquí e non vive a nosa realidade porque está no «destempo»— os mesmos que o expulsaron do espazo e do tempo, tentaron desmontar o discurso político de Castelao e doutros exiliados. O tempo sempre estivo ao servizo do poder. Dicían e seguen a dicir que a nostalxia que padecían impedíalle analizar a realidade. Cousas da vida.