Sobre ‘Vixías dos nosos ríos’

Os ríos son moito máis que correntes de auga: son sistemas dinámicos que conectan o territorio e sosteñen unha enorme biodiversidade. Xunto aos bosques de ribeira, constitúen corredores ecolóxicos fundamentais, pero tamén espazos especialmente vulnerables. A presión humana foi deteriorando progresivamente o seu estado ecolóxico, sen ter consciencia do que se perde.

O certo é que sabemos moi pouco sobre as especies que habitan estes ecosistemas, especialmente no caso dos invertebrados acuáticos. Estudos científicos recentes sinalan que unha parte importante da biodiversidade, incluíndo especies únicas da Península Ibérica, queda fóra das áreas protexidas e, en moitos casos, nin sequera está ben documentada. É dicir, existe unha biodiversidade «invisible» que non se está a ter en conta á hora de conservar. Neste contexto cobra especial sentido Vixías dos nosos ríos, un proxecto impulsado polo Grupo Naturalista Hábitat que dende 2024 desenvolveu actividades en vinte e tres ríos. A través da ciencia cidadá, esta iniciativa non só contribúe á mellora directa dos ríos mediante accións de voluntariado, senón que tamén xera coñecemento: permite observar, rexistrar e comprender mellor o estado dos ecosistemas fluviais. Un dos aspectos máis relevantes é o estudo dos macroinvertebrados acuáticos, pequenos organismos que actúan como bioindicadores da calidade da auga. A súa presenza ou ausencia revela cambios no ecosistema que moitas veces pasan desapercibidos. Porén, avanzar no seu coñecemento require ir alén das identificacións básicas e profundar ata o nivel de especie, onde se agochan moitas das claves da biodiversidade e dos posibles endemismos.

A experiencia destes dous anos amosa que os ríos estudados están de media nun estado ecolóxico moderado, cunha calidade química moi boa. Resulta fundamental continuar coa recollida de datos, ampliar as zonas de mostraxe e reforzar a colaboración entre ciencia cidadá e o ámbito científico. Só así será posible coñecer realmente que especies habitan os nosos ríos e cal é o seu estado de conservación. Do mesmo xeito, a protección dos ríos debe centrarse non só na calidade da auga, senón tamén na conservación dos hábitats e das especies que os sosteñen. As administracións deben apostar pola protección integral dos ecosistemas fluviais. Un exemplo pode ser decretar o salmón atlántico como especie en perigo de extinción, como reclama a campaña Alerta Salmón Galego, e facer que a protección deste peixe serva como paraugas para moitas outras que conviven con el.

Conclusión: o Grupo Naturalista Hábitat defende que coñecer os ríos é o primeiro paso para coidalos, e que a implicación activa da cidadanía, apoiada na ciencia —como fai o proxecto Víxías dos nosos ríos—, é esencial para garantir a súa conservación a longo prazo.