Sobre o carballo, a árbore de Galicia

O 28 de xuño, Día Internacional da Árbore, é unha boa ocasión para deter a mirada nun dos símbolos máis fondamente enraizados na paisaxe, na cultura e na memoria colectiva de Galicia: o carballo. Máis ca unha árbore, o xénero Quercus representa unha forma de entender o territorio e a relación co medio natural.

En Galicia medran varias especies de carballos. O máis coñecido é o carballo común (Quercus robur), propio de terras frescas e húmidas, acompañado nalgúns puntos polo carballo albar (Quercus petraea), máis ligado a solos ben drenados. En áreas máis térmicas do sur tamén aparece o carballo cerquiño (Quercus pyrenaica). Xuntas, estas especies dan forma ás carballeiras, bosques de folla caduca que cambian coas estacións e destacan pola súa riqueza ecolóxica.

Unha carballeira non é só un conxunto de árbores robustas. É un ecosistema complexo, cun sotobosque diverso formado por fentos, arbustos, cogomelos e plantas herbáceas estacionais, que ofrece alimento e refuxio a unha gran variedade de insectos, aves e mamíferos. Os carballos sosteñen cadeas tróficas enteiras grazas ás súas follas, landras e madeira morta.

Cómpre lembrar que as carballeiras galaico-portuguesas dominadas por Quercus robur e Quercus pyrenaica están recoñecidas pola Unión Europea como Hábitat de Interese Comunitario 9230, segundo a Directiva Hábitats. Esta catalogación é un recoñecemento do seu alto valor ecolóxico a escala europea, e implica a obriga de garantir a súa conservación e promover unha xestión compatible coa biodiversidade, tratándoas como ecosistemas prioritarios e non como masas forestais substituíbles.

Pero o valor do carballo vai máis alá do ecolóxico. Durante séculos foi unha fonte esencial de recursos, facendo del unha peza chave na economía tradicional galega por aportar madeira para construción e embarcacións, leña de alta calidade, cortiza, taninos para o curtido de peles, landras para o gando. Ese é un dos motivos polo que se espallou amplamente por Galicia, a pesar de ser máis propio de climas algo máis frescos.

Está tamén a dimensión simbólica. O carballo é árbore de encontros, de camiños e de lendas. Baixo a súa sombra celebráronse acordos, festas e romarías, e moitas carballeiras foron espazos de encontro e de uso comunal. Non é casual que apareza na toponimia, nos escudos e no imaxinario colectivo como símbolo de forza, resistencia e continuidade. Cada carballo vello é un arquivo vivo do territorio.

Na contorna da Coruña aínda se conservan exemplos notables, como as carballeiras de Oza-Cesuras ou carballos centenarios en parques, marxes de ríos e antigas leiras, lembranza dunha paisaxe hoxe fragmentada.

Conclusión: Celebrar o Día da Árbore é recoñecer que protexer os carballos e as carballeiras é protexer a nosa identidade. Nun contexto de cambio climático e perda de biodiversidade, estes bosques teñen un futuro incerto na nosa comunidade.