Episodios da cultura científica

Como se 'creou' a víbora galega en Francia, unha historia de piques e picaduras que non cesan

En 1879 o científico Fernand Lataste estableceu a identidade deste animal e dedicoulle a nova variedade ao naturalista Seoane - Esta víbora é, case, a única de Galicia e se espalla por todo o Noroeste peninsular

26.06.2016 | 02:53

No mes de xullo de 1879 Víctor López Seoane (1832-1900) pasou unha tempada nas Torres de Allo, un magnífico pazo construído no século XVI nun gótico tardío de estilo isabelino e situado na parroquia de Baio (Concello de Zas), a poucos kilómetros de Vimianzo. Ese valioso patrimonio procedía da herdanza de Francisca Riobóo Álvarez, muller de familia fidalga rica con quen Seoane casara o 8 de outubro de 1869, unha circunstancia que converteu ao médico interino ferrolán en importante propietario agrícola, con residencia na Coruña.

Probablemente foi o caseiro quen na segunda parte da mañá subiu polas escaleiras do pazo cara o primeiro andar e tocou na porta da sala onde se atopaba o matrimonio, ao tempo que dicía:

-Don Víctor, chegou o correo da Coruña.

Seoane abriu a porta, colleu as cartas e fixou a súa atención nunha.

-De quen é, Víctor?

-Dese francés fachendoso, Paca.

-Non sei por que tratas con el despois do que dixo de ti.

O naturalista empezou a ler a carta, datada o 13 dese mes en París e asinada polo zoólogo Fernand Lataste (1847-1934). Comunicáballe que despois de observar os catro exemplares de víbora de Galicia que lle remitira chegara á conclusión de que se trataba, "tres probablement", dunha"espèce nouvelle". Seoane berrou:

-Sabíao! Ese Steindachner!

Dese xeito iniciábase o camiño que levaría ao recoñecemento pola Ciencia da víbora galega, que de 1879 a 1976 foi considerada unha subespecie, Vipera berus seoanei, e que desde hai corenta anos, 1976, os tamén franceses Saint Girons e Duguy estableceron como nova especie, Vipera seoanei, a "víbora de Seoane".

As víboras ibéricas

Pedro Galán Regalado, que é profesor na Facultade de Ciencias da Universidade da Coruña e o especialista máis relevante en Galicia no ámbito da Herpetoloxía, estudo dos anfibios e réptiles, explicoume como podemos diferenciar unha víbora doutros Ofidios:

-As víboras distínguense doutras serpes pola súa pupila vertical, escamas da cabeza moi numerosas e un corpo máis curto e groso.

-E que pasa, Pedro, con iso que se di sobre as manchas escuras en forma de zigzag e cabeza triangular?

-O do deseño dorsal en zigzag non é concluinte en todos os casos, hai unha grande variedade. Por exemplo, na seoanei non se da e hai moitas (o 50% das víboras dos Ancares) que son melánicas, negras. Por outra banda, outras serpes poden aparecer coa cabeza con forma triangular polo que iso tamén induce a confusión.

O herpetólogo contoume que na Península ibérica viven víboras de tres especies, a áspid (Vipera aspis), a "fociñuda" (Vipera latastei) e a de Seoane. A Vipera seoanei adoita ter unha coloración marrón e unha lonxitude media entre 45 e 50 centímetros, tamaño algo menor que o das outras especies e diferenciase por ter escamas grandes na cabeza e o perfil do fociño redondeado ou anguloso e non dirixido cara arriba. Esta víbora, endemismo ibérico, é, case, a única existente en Galicia (tamén se espalla por todo o Noroeste peninsular e chega ata o suroeste de Francia); a Vipera latastei, que aquí chamamos "fociñuda" ou "cornuda", só aparece en serras de Ourense.

Un pique con historia

A boa nova que recibiu Seoane en xullo de 1879 tivo como antecedente dous anos de sensacións agridoces. O inicio foi feliz, en 1877 o naturalista estaba moi satisfeito coa publicación do seu artigo Reptiles y Anfibios de Galicia nos Anales de la Sociedad Española de Historia Natural. Mais en maio do ano seguinte apareceu nunha revista científica francesa, a Revue internationale des Sciences, a valoración demoledora de Lataste do artigo de Seoane (que, ademais, figura citado no texto galo de xeito erróneo, co nome de Savano): Les reptiles de la Galice. O zoólogo francés utilizou o catálogo do naturalista, une étude tres superficielle, como exemplo de traballo científico incorrecto na metodoloxía, resultados e criterios empregados.

Lataste realizou unha certeira crítica se ben non tiña en conta a precariedade científica na que o naturalista galego, e o resto dos especialista peninsulares, desenvolvían o seu labor, con escaseza de medios bibliográficos, ausencia de contribucións previas e de coleccións. O naturalista ferrolán, persoa vaidosa e cun extremado desexo de notoriedade, viviu a crítica técnica como un ataque persoal, picouse moito. Mais despois do impacto inicial refíxose algo, buscou o contacto con Lataste e as explicacións deste permitiron establecer unha frutífera relación de colaboración, se ben o noso paisano gardou sempre un certo rancor polo sucedido.

Unha nova víbora

A confirmación por parte de Lataste de que as víboras galegas remitidas por Seoane correspondían a unha nova variedade (taxon) confirmaba as sospeitas do naturalista galego, quen xa había anos que percebera certas diferenzas con relación á descrición dos exemplares- tipo da especie á que naqueles tempos se supuña pertencían, Vipera berus. Consecuencia destas anomalías enviara a fins dos anos sesenta exemplares en consulta ao herpetólogo Franz Steindachner (1834-1919), director do Museo de Ciencias de Viena a quen coñecía da súa visita a Ferrol en 1864. Apresurado, Seoane xa lle puxera nome á suposta novidade, en honor do seu amigo chamábaa Vipera stendachneri, pero o herpetólogo austríaco considerou que as diferenzas observadas non eran dabondo para establecer unha nova variedade.

En 1879 o proceso de presentar en sociedade a nova víbora durou un par de anos. Lataste deu a coñecela na sesión da Société Zoologique de Francia de 28 de outubro e ese mesmo ano publicou un breve diagnóstico dela no Bulletin da entidade. As ocupacións do herpetólogo e as súas viaxes de estudo no norte de África fixeron que encargara ao seu colega Albert Tourneville a posterior descrición polo miúdo do novo taxon; este presentouno na sesión de 14 decembro de 1880 da Société e o traballo foi publicado en 1881.

Na diagnose, Lataste estableceu as principais diferenzas da nova víbora coa Vipera berus na forma de rostro e no tipo de fragmentación das escamas da cabeza. O francés, un grande herpetólogo, era un agudo observador e, ao contrario de Steindachner, manexaba criterios taxonómicos que incluían, como no caso de Tourneville, unha valoración positiva das pequenas diferenzas constantes e prestaba espacial atención á distribución xeográfica dos seres vivos.

Unha mordedura inesperada

Pedro Galán leva máis de 40 anos traballando sobre os herpetos. Nese tempo observou, recolleu e estudou ducias de víboras polos campos de Galicia e sempre foi moi coidadoso co manexo deste réptil velenoso, que en xeral evita o encontro cos seres humanos. Pois ben, nun día soleado de abril de 2013, andaba o noso científico polas terras de Lourenzá (Lugo) e atopou unha Vipera seoanei (a da foto que acompaña a este episodio). Só quixo fotografala, malia se achegou moito, perdeu por un instante a visión da víbora e esta mordeulle nun dedo. "Tiven que ir ao ambulatorio de Mondoñedo e despois ao hospital de Burela e tardei un tempo en recuperarme. Máis que medo o que sentín era cabreo polo descoido". A víbora galega, se a incordian, segue a "picar".

Compartir en Twitter
Compartir en Facebook

ESPECIAL

PREMIOS OPINIÓN MÚSICA RAÍZ

Premios Opinión da Música de Raíz

Consulta aquí a información dos premios de música do noso diario


GALICIA EN VINOS

Galicia en Vinos

Todos los vinos de Galicia

Consulta aquí todos los vinos de las cinco denominaciones de origen de Galicia
 


esquelasfunerarias.es
Enlaces recomendados: Premios Cine